رکود اقتصادی چیست؟

رکود اقتصادی یک افت گسترده، طولانی و قابل توجه در فعالیت اقتصادی است.

رکود اقتصادی به کاهش قابل توجه و گسترده در فعالیت‌های اقتصادی گفته می‌شود که معمولاً بیش از چند ماه طول می‌کشد. یک قاعده سرانگشتی رایج این است که دو فصل متوالی کاهش تولید ناخالص داخلی (GDP) می‌تواند نشانه‌ای از رکود باشد، اما واقعیت بسیار پیچیده‌تر از این است.

نکات کلیدی

• اقتصاددانان طول رکود را از اوج دوره رشد قبلی تا پایین‌ترین نقطه کاهش می‌سنجند.
• رکودها ممکن است فقط دو فصل طول بکشند، اما اقتصاد (و گاهی بازار سهام) ممکن است سال‌ها طول بکشد تا به سطح قبلی بازگردد.
• منحنی بازده معکوس ده رکود گذشته در ایالات متحده را پیش‌بینی کرده است، اگرچه برخی رکودهای پیش‌بینی شده هیچگاه تحقق نیافته‌اند.
• نرخ بیکاری اغلب تا مدت‌ها پس از شروع بهبود اقتصادی بالا می‌ماند، بنابراین مراحل ابتدایی بازگشت ممکن است هنوز به نظر برسد که رکود ادامه دارد.
• دولت‌ها از سیاست‌های مالی و پولی برای کاهش ریسک‌های رکود استفاده می‌کنند.

چگونه رکودها کار می‌کنند؟

از زمان انقلاب صنعتی، اکثر اقتصادها به طور کلی رشد کرده‌اند و فقط تعداد کمی از دوره‌های انقباض اقتصادی رخ داده است. با این حال، رکودها هنوز هم رایج هستند. بین سال‌های ۱۹۶۰ تا ۲۰۰۷، ۱۲۲ رکود در ۲۱ اقتصاد پیشرفته رخ داده است، طبق گزارش صندوق بین‌المللی پول (IMF). در سال‌های اخیر، رکودها کمتر و کوتاه‌تر شده‌اند.

کاهش تولید و اشتغال ناشی از رکود می‌تواند خود‌تشدیدکننده باشد. برای مثال، کاهش تقاضای مصرف‌کننده ممکن است شرکت‌ها را وادار به اخراج کارکنان کند، که خود باعث کاهش قدرت خرید و تقاضای بیشتر می‌شود. همچنین، بازارهای نزولی که اغلب در رکودها رخ می‌دهند، اثر ثروت را معکوس کرده و باعث کاهش مصرف می‌شوند.

از زمان رکود بزرگ، دولت‌ها در سراسر جهان سیاست‌های مالی و پولی را برای جلوگیری از بدتر شدن رکودهای معمولی به کار گرفته‌اند. برخی از این اقدامات خودکار هستند، مانند بیمه بیکاری که درآمد را به کارمندان اخراج‌شده تزریق می‌کند. اقدامات دیگر نیازمند اقدامات خاص، مانند کاهش نرخ بهره برای تحریک سرمایه‌گذاری هستند.

چگونه رکودها سنجیده می‌شوند؟

اقتصاددانان در دفتر ملی تحقیقات اقتصادی (NBER) رکودها را با نگاه به شاخص‌هایی مانند حقوق و دستمزد غیرکشاورزی، تولید صنعتی و فروش خرده‌فروشی اندازه‌گیری می‌کنند. NBER اعلام کرده است که «هیچ قاعده ثابتی وجود ندارد که نشان دهد چه شاخص‌هایی اطلاعات لازم را ارائه می‌دهند یا چگونه وزن‌دهی می‌شوند.»

برای NBER، یک رکود باید عمیق، فراگیر و طولانی باشد تا واجد شرایط شناخته شود. چون این خصوصیات در ابتدای شروع رکود ممکن است آشکار نباشند، اغلب رکودها به صورت بازنگری شناسایی می‌شوند.

چرخه‌های اقتصادی و طول آنها

توسعه اقتصادی از کف چرخه اقتصادی (نقطه پایین) آغاز می‌شود و تا اوج آن ادامه دارد، سپس اقتصاد شروع به کاهش می‌کند و رکود اقتصادی آغاز می‌شود.

برای نمونه، میانگین طول برخی چرخه‌های توسعه اقتصادی در ایالات متحده:

تشخیص رکود

رکودها معمولاً پس از پایان آنها به وضوح شناسایی می‌شوند. علاوه بر این، سرمایه‌گذاران، اقتصاددانان و کارمندان ممکن است تجربه متفاوتی از شدت رکود داشته باشند.

بازارهای سهام اغلب پیش از شروع رکود کاهش می‌یابند، بنابراین سرمایه‌گذاران ممکن است فکر کنند که رکود آغاز شده است، حتی اگر سایر شاخص‌ها هنوز سالم باشند. از سوی دیگر، چون نرخ بیکاری اغلب مدتی پس از رسیدن اقتصاد به کف بالا می‌ماند، کارگران ممکن است برای ماه‌ها یا سال‌ها همچنان رکود را احساس کنند.

پیش‌بینی رکود

هیچ شاخص قطعی و مطمئنی برای پیش‌بینی رکود وجود ندارد، اما منحنی بازده معکوس پیش از هر ده رکود ایالات متحده از سال ۱۹۵۵ رخ داده است. با این حال، هر دوره‌ای که منحنی بازده معکوس شده، منجر به رکود نشده است.

منحنی بازده زمانی عادی است که نرخ بازده کوتاه‌مدت کمتر از بلندمدت باشد، زیرا بدهی بلندمدت ریسک مدت بیشتری دارد. اگر منحنی معکوس شود، یعنی بازده اوراق بلندمدت کاهش و بازده کوتاه‌مدت افزایش یابد، اقتصاد ممکن است به رکود برود.

سرمایه‌گذاران همچنین شاخص‌های پیشرو مانند شاخص مدیران خرید (PMI)، شاخص پیشرو هیئت کنفرانس، و شاخص ترکیبی OECD را بررسی می‌کنند.

علل رکود

اقتصاددانان نظریه‌های مختلفی برای توضیح علل رکود ارائه داده‌اند که عمدتاً به چهار دسته تقسیم می‌شوند: اقتصادی، مالی، روانشناختی یا ترکیبی.

• برخی تغییرات اقتصادی و ساختاری در صنایع را مهم‌ترین عامل می‌دانند، مانند افزایش شدید قیمت نفت که هزینه‌ها را در کل اقتصاد افزایش می‌دهد و می‌تواند به رکود منجر شود.
• برخی نظریه‌ها بر عوامل مالی تمرکز دارند، مانند رشد اعتبار در دوره رونق، انقباض اعتبارات در شروع رکود یا کمبود رشد پول (مانند نظریه پول‌گرایی).
• برخی نظریه‌ها روانشناختی هستند، بر طمع بیش از حد در دوران رونق و بدبینی عمیق در دوران رکود تأکید دارند. اقتصاد کینزی ترکیبی از این عوامل را به‌کار می‌گیرد.

رکود و افسردگی

طبق NBER، ایالات متحده از سال ۱۸۵۴ تاکنون ۳۴ رکود تجربه کرده است، اما تنها پنج رکود از ۱۹۸۰ تاکنون رخ داده است. رکود ناشی از بحران مالی جهانی ۲۰۰۸ و رکودهای دوبل اوایل دهه ۱۹۸۰ از بدترین‌ها پس از رکود بزرگ بوده‌اند.

رکودهای معمولی می‌توانند GDP را ۲٪ کاهش دهند، در حالی که رکودهای شدید ممکن است اقتصاد را ۵٪ عقب بیاندازند. افسردگی اقتصادی نوعی رکود بسیار عمیق و طولانی است، اگرچه تعریفی دقیق ندارد.

نمونه‌های اخیر

• پاندمی کرونا ۲۰۲۰: بحران اقتصادی ناشی از کووید-۱۹ رکود اعلام شد. رکود کوتاه اما گسترده و عمیق بود.
• ۲۰۲۲: تحلیلگران در مورد رکود یا عدم رکود در ایالات متحده اختلاف نظر داشتند، زیرا شاخص‌های اقتصادی متناقض بودند. برخی استدلال کردند که با وجود کاهش GDP، رشد اشتغال و درآمد واقعی ادامه داشته است.

اثرات رکود

در رکود، تولید اقتصادی، اشتغال و هزینه‌های مصرف‌کننده کاهش می‌یابد. نرخ بهره نیز معمولاً کاهش می‌یابد تا اقتصاد حمایت شود. کسری بودجه دولت افزایش می‌یابد و پرداخت‌ها به بیمه بیکاری و برنامه‌های اجتماعی افزایش می‌یابد.

طول رکود

میانگین طول رکودهای ایالات متحده از سال ۱۸۵۷، ۱۷ ماه بوده است، اما شش رکود پس از ۱۹۸۰ به طور متوسط کمتر از ۱۰ ماه طول کشیده‌اند.

نتیجه‌گیری

رکود اقتصادی یک افت گسترده، طولانی و قابل توجه در فعالیت اقتصادی است. معمولاً با دو فصل متوالی کاهش GDP مشخص می‌شود، اما شاخص‌های دیگر نیز برای ارزیابی رکود اهمیت دارند. نرخ بیکاری یک شاخص کلیدی است و کاهش تقاضای کالاها و خدمات باعث کاهش اشتغال و مصرف می‌شود. دولت‌ها با سیاست‌های مالی و پولی مانند بیمه بیکاری و کاهش نرخ بهره تلاش می‌کنند تا از بدتر شدن رکود جلوگیری کنند.