تسویه خالص چیست؟

تسویه خالص فرآیندی است که در آن یک بانک در پایان روز کاری، تراکنش‌های روزانه خود را تسویه می‌کند.

از آنجا که بسیاری از تراکنش‌های بانکی اکنون به‌صورت الکترونیکی انجام می‌شوند، این فرآیند دیگر به معنای شمارش پول نقد در کشو نیست. در عوض، بانک باید تمام اعتبارات و بدهی‌های الکترونیکی خود را جمع‌بندی کند.

سپس بانک فایل تسویه خود را به یک بانک فدرال رزرو ارسال می‌کند، که هرگونه وجهی که باید از طریق سیستم تسویه بین‌بانکی به آن پرداخت شود را به حساب آن واریز می‌کند.

نکات کلیدی

• در طول روز کاری، یک بانک اعتبارات و بدهی‌هایی با سایر بانک‌ها جمع‌آوری می‌کند.
• در پایان روز، هر بانک محاسبه می‌کند که چه مقدار به بانک‌های دیگر بدهکار است و چه مقدار به آن بدهکار هستند.
• هر بانک سپس ارقام خود را به بانک مرکزی ارائه می‌دهد، که انتقال پول بین همه بانک‌ها را مدیریت می‌کند.

شناخت تسویه خالص

سیستم تسویه خالص به بانک‌ها اجازه می‌دهد تا در طول روز کاری اعتبارات و بدهی‌های خود را با یکدیگر جمع‌آوری کنند. تنها در پایان روز کاری مجموع‌ها محاسبه می‌شوند و فقط تفاوت خالص باید بین بانک‌ها منتقل شود.

تسویه خالص همچنین در فعالیت‌های معاملاتی بازارهای سهام کاربرد دارد. شرکت تسویه ملی اوراق بهادار (National Securities Clearing Corporation - NSCC) از تسویه خالص مداوم در پایان هر روز برای محاسبه معاملات اوراق بهادار انجام‌شده از طریق نهادهای عضو در طول روز معاملاتی استفاده می‌کند.

تسویه خالص یک بانک مشابه متعادل کردن دفترچه چک یک فرد است. این فرآیند متعادل‌سازی زمانی پیچیده می‌شود که پول به‌صورت نقدی، چک و سپرده‌های مستقیم وارد شود و پول به‌صورت خرید نقدی، چک و خرید با کارت اعتباری خارج شود. تمام این تراکنش‌ها، از جمله خریدها، مرجوعی‌ها، قبض‌های پرداخت‌شده و چک‌های حقوق دریافتی، باید به‌صورت خالص محاسبه شوند تا تصویر کاملی به دست آید.

تسویه خالص مدیریت نقدینگی را برای بانک‌ها آسان‌تر می‌کند. یعنی آن‌ها باید بدانند که پول نقد واقعی کافی برای پرداخت به مشتریان در باجه‌ها و دستگاه‌های خودپرداز دارند.

دو نوع سیستم تسویه خالص وجود دارد:

• سیستم‌های تسویه دوجانبه (Bilateral Settlement Systems) : نیازمند تسویه نهایی پرداخت‌های انجام‌شده بین دو بانک در طول یک روز هستند. این‌ها معمولاً در پایان روز کاری، اغلب از طریق انتقال بین حساب‌های آن‌ها در بانک مرکزی، تسویه می‌شوند.
• سیستم‌های تسویه چندجانبه (Multilateral Settlement Systems) : به یک بانک اجازه می‌دهند تا تعادل خالص با کل سیستم داشته باشد، نه با یک بانک یا بانک‌های خاص.

تسویه خالص در مقابل تسویه ناخالص

در بانکداری، تسویه ناخالص (Gross Settlement) با تسویه خالص متفاوت است. به‌ویژه، یک سیستم تسویه ناخالص در زمان واقعی (Real-Time Gross Settlement) با تسویه خالص متفاوت است.

نکته مهم : انتقال‌های بزرگ بین‌بانکی معمولاً به‌صورت در زمان واقعی انجام می‌شوند، نه به‌عنوان تسویه‌های خالص.

برای مثال، طرح پرداخت BACS در بریتانیا (که قبلاً به‌عنوان خدمات تسویه خودکار بانکی یا BACS شناخته می‌شد) به تراکنش‌های بین مؤسسات اجازه می‌دهد در طول روز جمع شوند. در پایان روز کاری، بانک مرکزی حساب‌های فعال مؤسسات را بر اساس مقادیر خالص وجوه مبادله‌شده تنظیم می‌کند.

انتقال وجوه بین‌بانکی با ارزش بالا معمولاً از تسویه ناخالص در زمان واقعی استفاده می‌کند. این‌ها اغلب نیازمند تسویه فوری و کامل هستند که معمولاً توسط بانک مرکزی کشور سازمان‌دهی می‌شوند.

تسویه ناخالص در زمان واقعی می‌تواند ریسک تسویه بانک را به‌طور کلی کاهش دهد، زیرا تسویه بین‌بانکی در طول روز به‌صورت در زمان واقعی انجام می‌شود، نه به‌صورت یکجا در پایان روز مانند تسویه خالص. این نوع تسویه ناخالص ریسک تأخیر در تکمیل تراکنش را حذف می‌کند.

تسویه ناخالص در زمان واقعی اغلب هزینه‌ای بالاتر از فرآیندهای تسویه خالص دارد.

نتیجه‌گیری

تسویه خالص فرآیندی است که در آن بانک‌ها در پایان روز کاری تراکنش‌های خود را با جمع‌بندی اعتبارات و بدهی‌های الکترونیکی تسویه می‌کنند و فایل تسویه را به بانک فدرال رزرو ارسال می‌کنند تا وجوه از طریق سیستم تسویه بین‌بانکی تخصیص یابد. این سیستم به بانک‌ها اجازه می‌دهد تا تفاوت خالص را به جای تسویه تک‌تک تراکنش‌ها منتقل کنند، که مدیریت نقدینگی را آسان‌تر می‌کند. تسویه خالص می‌تواند دوجانبه یا چندجانبه باشد و در بازارهای سهام نیز کاربرد دارد. در مقابل، تسویه ناخالص در زمان واقعی، که برای انتقال‌های با ارزش بالا استفاده می‌شود، تسویه فوری را ارائه می‌دهد و ریسک تأخیر را کاهش می‌دهد، اما معمولاً هزینه بیشتری دارد.