شاخص جینی چیست؟

شاخص جینی چیست؟

شاخص جینی (Gini Index) ابزاری برای اندازه‌گیری نابرابری درآمدی در یک کشور است. این شاخص نشان می‌دهد که درآمد یا ثروت چگونه میان مردم یک کشور توزیع شده است. شاخص جینی در سال ۱۹۱۲ توسط آمارشناس ایتالیایی، کورادو جینی، طراحی شد. مقدار شاخص جینی بین صفر تا یک (یا به‌صورت درصدی، بین ۰ تا ۱۰۰٪) قرار می‌گیرد. عدد صفر نشان‌دهنده برابری کامل است؛ یعنی همه دقیقاً درآمد یکسانی دارند. عدد یک نشان‌دهنده نابرابری کامل است؛ یعنی تمام درآمد در دست یک نفر متمرکز است.

طبق آمار بانک جهانی، آفریقای جنوبی بدترین وضعیت نابرابری درآمدی را دارد، با شاخصی برابر با ۶۳٪. در مقابل، نروژ با شاخص ۲۲.۷٪ کمترین نابرابری درآمدی را دارد. شاخص جینی در آمریکا ۳۹.۸٪ گزارش شده است.

نکات کلیدی:

• شاخص جینی برای سنجش میزان نابرابری درآمدی در یک جامعه استفاده می‌شود.
• هرچه این شاخص بالاتر باشد، نابرابری بیشتر است و سهم افراد پردرآمد از کل درآمد جامعه بیشتر می‌شود.
• نابرابری جهانی در قرن‌های اخیر افزایش یافته و در دوران همه‌گیری کرونا جهش چشم‌گیری داشته است.
• البته شاخص جینی محدودیت‌هایی هم دارد و ممکن است میزان واقعی نابرابری را بیش از حد نشان دهد یا جزئیات توزیع درآمد را پنهان کند.

ور، همه افراد دقیقاً درآمد یکسانی داشته باشند. در این حالت، شاخص جینی آن کشور صفر خواهد بود (برابری کامل). حالا تصور کنید تنها یک نفر تمام درآمد کشور را داشته باشد و بقیه هیچ درآمدی نداشته باشند. در این حالت، شاخص جینی عدد یک می‌شود (نابرابری کامل). همین منطق را می‌توان برای توزیع ثروت هم به‌کار برد (که به آن شاخص جینی ثروت گفته می‌شود). اما چون اندازه‌گیری ثروت سخت‌تر از درآمد است، معمولاً وقتی از «شاخص جینی» صحبت می‌شود، منظور نابرابری درآمد است، نه ثروت. شاخص جینی ثروت معمولاً بالاتر از شاخص جینی درآمد است.

در کشورهای ثروتمند هم شاخص جینی معمولاً براساس «درآمد خالص» اندازه‌گیری می‌شود، نه «دارایی خالص». بنابراین ممکن است توزیع درآمد نسبتاً برابر باشد، اما بخش بزرگی از ثروت فقط در اختیار عده‌ای خاص باشد. شاخص جینی ابزار مهمی برای بررسی نابرابری درآمدی یا ثروتی در یک کشور یا منطقه است؛ اما نباید آن را با میزان مطلق درآمد یا ثروت اشتباه گرفت. برای مثال، یک کشور ثروتمند و یک کشور نسبتاً فقیر می‌توانند شاخص جینی یکسانی داشته باشند، اگر توزیع درآمد در هر دو کشور مشابه باشد. ترکیه و ایالات متحده، با وجود اختلاف زیاد در تولید ناخالص داخلی (GDP) سرانه، شاخص جینی نسبتاً مشابهی دارند (بر اساس آمار سازمان همکاری اقتصادی و توسعه یا OECD).

شاخص جینی به زبان تصویر

شاخص جینی اغلب به کمک نموداری به نام «منحنی لورنز» نمایش داده می‌شود. این نمودار درصد جمعیت را روی محور افقی و درآمد تجمعی را روی محور عمودی نشان می‌دهد. هرچه منحنی لورنز از خط برابری کامل (یک خط صاف با شیب ۴۵ درجه) فاصله بیشتری بگیرد، نابرابری بیشتر است. شاخص جینی برابر است با دو برابر مساحت بین منحنی لورنز و خط برابری کامل.

شاخص جینی در جهان چگونه تغییر کرده است؟

شاخص جینی جهانی در قرن نوزدهم و بیستم روندی صعودی داشته و نشان‌دهنده افزایش نابرابری در سطح جهان است. بر اساس برآوردها، در سال ۱۸۲۰ شاخص جینی جهانی حدود ۰.۵۰ بوده است. این عدد در سال‌های ۱۹۸۰ و ۱۹۹۲ به حدود ۰.۶۵۷ رسید. طبق آخرین تخمین «لابراتوار نابرابری جهانی» (World Inequality Lab)، در سال ۲۰۲۰ شاخص جینی جهانی به حدود ۰.۶۷ افزایش یافته؛ نشانه‌ای از آن‌که نابرابری درآمدی در جهان همچنان رو به افزایش است.

منبع: بر پایه شکل ۱ (صفحه ۲۷) از کتاب «جهانی‌شدن نابرابری» نوشته فرانسوا بورگینیون (انتشارات دانشگاه پرینستون، ۲۰۱۵). با کسب اجازه استفاده شده است.

نکته: ناپیوستگی در نمودار به دلیل تغییر سال پایه نرخ برابری قدرت خرید (PPP) از سال ۱۹۹۰ به ۲۰۰۵ است. در این نمودار از تولید ناخالص داخلی سرانه همراه با آمارهای توزیعی حاصل از نظرسنجی‌های خانوار استفاده شده است.

شیوع ویروس کرونا (COVID-19) تأثیر منفی بیشتری بر برابری درآمدها گذاشت. طبق گزارش بانک جهانی، ضریب جینی پس از همه‌گیری‌هایی مانند ابولا و زیکا، در بازه‌ای پنج‌ساله حدود ۱.۵ واحد افزایش یافته است. اقتصاددانان بر این باورند که ویروس کرونا تنها در سال اول (از ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۰) باعث افزایش نیم واحدی ضریب جینی شد؛ رشدی که بزرگ‌ترین افزایش نابرابری جهانی در یک سال از زمان جنگ جهانی دوم تاکنون بوده است.

ضریب جینی در کشورهای مختلف

در ادامه، ضریب جینی درآمدی برای کشورهایی آمده که اطلاعاتشان در پایگاه اطلاعاتی سیا (CIA World Factbook) موجود است. برخی از فقیرترین کشورهای جهان، بالاترین ضریب جینی را دارند؛ در حالی که بسیاری از کشورهای ثروتمند اروپایی، پایین‌ترین میزان نابرابری درآمدی را تجربه می‌کنند. با این حال، رابطه میان نابرابری درآمد و تولید ناخالص داخلی سرانه (GDP per capita) همیشه به‌صورت معکوس و منظم نبوده و در طول زمان تغییر کرده است.

مطالعات «میخائیل ماتسوس» از دانشگاه اوترخت و «جویری باتن» از دانشگاه توبینگن نشان می‌دهد که بین سال‌های ۱۸۲۰ تا ۱۹۲۹، با افزایش تولید ناخالص داخلی سرانه، نابرابری کمی افزایش یافت و سپس ثابت ماند. بین سال‌های ۱۹۵۰ تا ۱۹۷۰، با عبور GDP سرانه از یک سطح مشخص، نابرابری کاهش یافت. اما از ۱۹۸۰ تا ۲۰۰۰، ابتدا نابرابری با رشد درآمد سرانه کاهش پیدا کرد، اما پس از آن دوباره به‌طور چشمگیری افزایش یافت.

محدودیت‌های شاخص جینی

شاخص جینی با وجود اینکه ابزار مفیدی برای تحلیل نابرابری اقتصادی به شمار می‌رود، اما خالی از ایراد نیست.

دقت این شاخص به کیفیت داده‌های مربوط به تولید ناخالص داخلی (GDP) و درآمد بستگی دارد، در حالی که در همه کشورها اقتصاد زیرزمینی و فعالیت‌های غیررسمی اقتصادی وجود دارند.

در کشورهای در حال توسعه، سهم اقتصاد غیررسمی از تولید واقعی معمولاً بیشتر است، به‌ویژه در میان اقشار کم‌درآمد. این موضوع باعث می‌شود شاخص جینی، نابرابری درآمدی را بیش از حد واقعی نشان دهد.

به‌دست‌آوردن اطلاعات دقیق درباره ثروت حتی دشوارتر است، چرا که پناهگاه‌های مالیاتی (tax havens) مقدار واقعی دارایی افراد ثروتمند را پنهان می‌کنند.

یکی دیگر از ضعف‌های شاخص جینی این است که می‌تواند برای توزیع‌های درآمدی کاملاً متفاوت، عدد یکسانی را نشان دهد. این شاخص با فشرده‌سازی اطلاعات دو بعدی (فاصله میان منحنی لورنز و خط برابری) به یک عدد، جزئیات مهمی از شکل نابرابری را پنهان می‌کند.

برای درک بهتر، این کار مثل این است که بخواهیم محتوای یک عکس را فقط با اندازه‌ی یکی از اضلاعش یا میانگین روشنایی پیکسل‌ها توصیف کنیم.

استفاده از منحنی لورنز می‌تواند بخشی از این اطلاعات را نشان دهد، اما آن هم نمی‌تواند تفاوت‌های جمعیتی درون توزیع را به تصویر بکشد؛ مثل تفاوت درآمد در میان گروه‌های سنی، نژادی یا اجتماعی مختلف.

از این رو، شناخت ترکیب جمعیتی جامعه برای تفسیر عدد شاخص جینی اهمیت دارد. برای مثال، جمعیت زیادی از بازنشستگان می‌تواند شاخص جینی را به سمت بالا متمایل کند.

کدام کشور بالاترین شاخص جینی را دارد؟

در حال حاضر آفریقای جنوبی با شاخص جینی ۶۳٪، به‌عنوان کشوری با بیشترین نابرابری درآمدی شناخته می‌شود. بر اساس گزارش بررسی جمعیت جهانی، این نابرابری شدید ناشی از تبعیض‌های نژادی، جنسیتی و جغرافیایی است؛ به‌طوری‌که مردان سفیدپوست و کارگران شهری در این کشور دستمزدهای به‌مراتب بالاتری نسبت به سایر اقشار دریافت می‌کنند.

شاخص جینی ۵۰ به چه معناست؟

شاخص جینی بین ۰٪ (برابری کامل) تا ۱۰۰٪ (نابرابری کامل) متغیر است. عدد ۵۰ به‌نوعی در میانه این طیف قرار دارد و نشان می‌دهد که درآمد در آن کشور به‌طور عادلانه‌ای توزیع نشده است. تا سال ۲۰۲۴، تنها ۱۴ کشور در جهان شاخص جینی ۵۰ یا بالاتر دارند.

شاخص جینی آمریکا بالا است یا پایین؟

طبق آمار بانک جهانی، شاخص جینی ایالات متحده حدود ۳۹.۸ است که برای یک اقتصاد توسعه‌یافته رقم نسبتاً بالایی محسوب می‌شود. اقتصاددانان افزایش نابرابری درآمدی در آمریکا را ناشی از عواملی مانند پیشرفت فناوری، جهانی‌سازی، کاهش نقش اتحادیه‌ها و کاهش ارزش حداقل دستمزد می‌دانند.

جمع‌بندی

اگر شکاف میان ثروتمندان و فقرا همچنان در حال افزایش باشد، ارزیابی این فاصله اهمیت بیشتری پیدا خواهد کرد. شاخص جینی می‌تواند نقطه شروع خوبی برای سنجش نابرابری درآمد باشد. گرچه دانستن عدد شاخص جینی به‌تنهایی راه‌حل نهایی نیست، اما می‌تواند تصویری کلی از مسیر حرکت یک جامعه ارائه دهد و زمینه را برای گفت‌وگو و یافتن راه‌حل‌ها فراهم کند. البته باید به محدودیت‌های این شاخص هم توجه داشت: اعتبار آن به کیفیت داده‌های ورودی بستگی دارد و خلاصه‌کردن واقعیت در یک عدد، همیشه گویای تمام حقیقت نیست.