معاوضه ارز خارجی چیست؟

معاوضه ارز خارجی توافقی است بین دو طرف از کشورهایی مختلف که بر اساس آن، بهره‌ی وام گرفته‌شده به یک ارز را با بهره‌ی وامی به ارز دیگر مبادله می‌کنند.

در برخی موارد، اصل وام نیز بین دو طرف مبادله می‌شود و در پایان قرارداد به یکدیگر بازگردانده می‌شود. با این حال، معمولاً فقط از عدد اسمی اصل وام برای محاسبه بهره استفاده می‌شود و خود مبلغ اصلی جابه‌جا نمی‌گردد.

نکات اصلی:

• معاوضه ارز خارجی توافقی است برای مبادله‌ی بهره‌ی وام‌هایی به ارزهای متفاوت بین دو طرف.
• این توافق ممکن است شامل مبادله اصل وام نیز باشد.
• دو نوع اصلی این معاوضه‌ها عبارتند از: ثابت در برابر ثابت، و ثابت در برابر شناور.
• شرکت‌ها می‌توانند از این روش برای دریافت وام با نرخ بهره‌ی کمتر نسبت به نرخ‌های موجود در سیستم مالی داخلی استفاده کنند.
• این قراردادها همچنین ابزاری برای پوشش ریسک نوسانات نرخ ارز و محافظت از سرمایه‌گذاری‌های موجود هستند.

درک بهتر از معاوضه ارز خارجی: یکی از دلایل اصلی استفاده از این نوع قرارداد، دریافت وام با نرخ بهره مناسب‌تر در بازار ارز خارجی است، به‌جای گرفتن وام مستقیم از آن بازار که ممکن است پرهزینه باشد.

در جریان بحران مالی سال ۲۰۰۸، بانک مرکزی آمریکا به چند کشور در حال توسعه که با مشکل نقدینگی روبرو بودند، امکان استفاده از قرارداد معاوضه ارزی برای تأمین مالی را داد.

اولین قرارداد رسمی معاوضه ارز خارجی در سال ۱۹۸۱ توسط بانک جهانی (World Bank) و شرکت آی‌بی‌ام (IBM) با همکاری شرکت سرمایه‌گذاری سالومون برادرز (Salomon Brothers) انجام شد. در این قرارداد، آی‌بی‌ام مارک آلمان و فرانک سوئیس را با دلار آمریکا برای بانک جهانی معاوضه کرد.

قراردادهای معاوضه ارز خارجی می‌توانند تا ۱۰ سال نیز ادامه داشته باشند. این نوع قرارداد با معاوضه نرخ بهره متفاوت است، چون ممکن است شامل مبادله اصل وام نیز باشد.

فرآیند معاوضه ارز خارجی در یک قرارداد معاوضه ارز خارجی، هر طرف توافق‌نامه، در طول مدت قرارداد بهره‌ای را که مربوط به اصل وام طرف مقابل است پرداخت می‌کند. در پایان قرارداد، اگر اصل وام‌ها نیز مبادله شده باشند، دوباره با نرخ توافق‌شده یا نرخ لحظه‌ای (اسپات) مبادله می‌شوند. این کار از ریسک نرخ تبدیل جلوگیری می‌کند.

در گذشته، بسیاری از معاوضه‌های ارزی به نرخ بین‌بانکی لندن (LIBOR) وابسته بودند. لیبور میانگین نرخ بهره‌ای است که بانک‌های بین‌المللی برای وام گرفتن از یکدیگر استفاده می‌کردند و به‌عنوان معیاری برای بسیاری از وام‌گیرندگان بین‌المللی به کار می‌رفت.

اما از سال ۲۰۲۳، نرخ تأمین مالی یک‌شبه تضمین‌شده (SOFR) به‌طور رسمی جایگزین لیبور به‌عنوان معیار استاندارد شد. در واقع، از پایان سال ۲۰۲۱ به بعد، دیگر قراردادهای جدید دلاری با استفاده از لیبور تنظیم نمی‌شوند (هرچند لیبور برای قراردادهای قبلی همچنان گزارش می‌شود).

انواع معاوضه ارز خارجی

• معاوضه نرخ ثابت در برابر ثابت : در این نوع قرارداد، هر دو طرف موافقت می‌کنند که پرداخت‌های بهره با نرخ ثابت را در دو ارز متفاوت مبادله کنند. این نوع مناسب شرکت‌هایی است که می‌خواهند از نوسانات نرخ بهره جلوگیری کنند و پرداخت‌های قابل پیش‌بینی داشته باشند.
• معاوضه نرخ ثابت در برابر شناور : در این حالت، یک طرف بهره با نرخ ثابت پرداخت می‌کند و طرف دیگر با نرخ شناور مانند SOFR. این نوع زمانی مفید است که یک طرف خواهان قطعیت در پرداخت‌های خود باشد و طرف دیگر بخواهد از تغییرات احتمالی نرخ بهره سود ببرد.
• معاوضه نرخ شناور در برابر شناور : در این نوع، هر دو طرف پرداخت بهره بر اساس نرخ‌های شناور در ارزهای مختلف خود انجام می‌دهند. این نوع که با عنوان "معاوضه پایه" نیز شناخته می‌شود، زمانی به‌کار می‌رود که هر دو طرف بخواهند از تغییرات نرخ بهره در بازارهای مختلف بهره‌مند شوند. برای مثال، شرکتی ممکن است پرداخت‌های شناور دلاری مبتنی بر لیبور را با پرداخت‌های شناور ین ژاپن بر پایه یک معیار ژاپنی معاوضه کند.
• معاوضه استهلاکی (Amortizing) : در این نوع، اصل اسمی وام در طول زمان کاهش می‌یابد و با جدول بازپرداخت هماهنگ است. معمولاً در تأمین مالی پروژه‌ها از این ساختار استفاده می‌شود، چون پرداخت‌های بهره بر اساس مبالغ کاهش‌یافته صورت می‌گیرد.
• معاوضه افزایشی (Accreting) : برخلاف نوع استهلاکی، در این ساختار مبلغ اسمی وام در طول زمان افزایش می‌یابد.
• معاوضه بدون کوپن (Zero-Coupon) : در این نوع، یک طرف پرداخت‌های منظم بهره انجام می‌دهد و طرف دیگر تمام پرداخت‌های بهره را تا پایان قرارداد به تعویق می‌اندازد و در پایان، همه را به‌صورت یک‌جا پرداخت می‌کند.

نکته: قراردادهای معاوضه ارز خارجی روشی برای انتقال سرمایه به جایی هستند که فعالیت اقتصادی به آن نیاز دارد. این قراردادها امکان تأمین مالی با هزینه کمتر را برای دولت‌ها و شرکت‌ها فراهم می‌کنند و همچنین می‌توانند از سرمایه‌گذاری‌ها در برابر نوسانات نرخ ارز محافظت کنند.

دلایل استفاده از معاوضه ارزی

کاهش هزینه‌های وام‌گیری یکی از رایج‌ترین دلایل استفاده از معاوضه ارزی، دستیابی به بدهی ارزان‌تر است. برای مثال، فرض کنید شرکت اروپایی A مبلغ ۱۲۰ میلیون دلار از شرکت آمریکایی B وام می‌گیرد. در همان زمان، شرکت آمریکایی A نیز ۱۰۰ میلیون یورو از شرکت اروپایی A وام می‌گیرد.

مبادله بر اساس نرخ لحظه‌ای ۱.۲ دلار به یورو و با معیار لیبور (LIBOR) انجام می‌شود. این توافق به دو شرکت امکان می‌دهد تا ارز مورد نیاز خود را با نرخ مناسب‌تری نسبت به وام‌گیری مستقیم به دست آورند.

اگر قرارداد شامل مبادله اصل وام باشد، این اصل در پایان مدت قرارداد دوباره با نرخ توافقی بازگردانده خواهد شد.

کاهش ریسک نوسانات ارزی برخی مؤسسات نیز برای کاهش تأثیر نوسانات پیش‌بینی‌شده نرخ ارز از معاوضه ارزی استفاده می‌کنند. شرکت‌هایی که به‌صورت بین‌المللی فعالیت می‌کنند در معرض ریسک تغییر نرخ ارز هستند.

در نتیجه، آن‌ها می‌توانند با گرفتن موقعیت‌های هم‌زمان و مخالف در ارز مورد نظر، این ریسک را پوشش دهند. برای مثال، شرکت آمریکایی A و شرکت سوئیسی B می‌توانند از طریق یک قرارداد معاوضه ارزی، در ارز یکدیگر (فرانک سوئیس و دلار آمریکا) موقعیت بگیرند. سپس، وقتی دیگر نیازی به پوشش ریسک نباشد، قرارداد را خاتمه می‌دهند. اگر در طول دوره به دلیل نوسان نرخ ارز دچار زیان شوند، سود حاصل از معاوضه می‌تواند آن زیان را جبران کند.

ریسک‌های مرتبط با معاوضه ارز خارجی مهم‌ترین ریسک در قراردادهای معاوضه ارزی، ریسک ارزی است. این ریسک از نوسانات نرخ ارز بین دو ارزی که در قرارداد دخیل هستند ناشی می‌شود. زمانی که شرکت‌ها یا مؤسسات مالی وارد یک قرارداد معاوضه می‌شوند، توافق می‌کنند که در آینده، جریان‌های نقدی را به ارزهای مختلف مبادله کنند. اگر نرخ ارز تغییر کند، ممکن است یکی از طرفین مجبور شود مبلغی بسیار بیشتر از آنچه انتظار داشت در ارز داخلی خود پرداخت کند. برای مثال، اگر شرکتی دلار آمریکا را با یورو معاوضه کند و یورو تقویت شود، آن شرکت باید دلار بیشتری بپردازد تا تعهداتش به یورو را انجام دهد.

ریسک نرخ بهره نیز از دیگر ریسک‌های مهم است. معاوضه‌های ارزی معمولاً شامل پرداخت بهره‌های ثابت یا شناور بر مبنای مبلغ اسمی دو ارز هستند. اگر نرخ بهره در یکی از کشورها به‌طور غیرمنتظره‌ای افزایش یابد، طرفی که بهره ثابت دریافت می‌کند، از دریافت بهره بیشتر محروم می‌شود. در مقابل، اگر نرخ بهره کاهش یابد، طرفی که بهره شناور پرداخت می‌کند ممکن است با هزینه‌هایی بالاتر از حد انتظار روبرو شود.

ریسک طرف مقابل هم یکی از موارد قابل توجه است. در هر قرارداد معاوضه، طرفین به تعهدات یکدیگر وابسته‌اند. اگر یکی از طرفین از انجام تعهدات خود ناتوان شود، طرف دیگر ممکن است دچار زیان مالی شود. برای کاهش این ریسک، شرکت‌ها معمولاً بررسی‌های دقیقی روی طرف مقابل انجام می‌دهند یا از نهادهای واسطه مانند اتاق پایاپای استفاده می‌کنند. با این حال، مانند اکثر ابزارهای مالی، این ریسک به‌طور کامل قابل حذف نیست.

در نهایت، ریسک نقدشوندگی نیز باید مد نظر قرار گیرد. این قراردادها اغلب دارای سررسیدهای بلندمدت هستند و میزان نقدشوندگی ارزهای مختلف ممکن است در طول زمان تغییر کند. اگر شرایط بازار تغییر کند و یکی از طرفین بخواهد زودتر از موعد از قرارداد خارج شود، ممکن است یافتن طرف مقابل جدید برای انجام این کار دشوار باشد؛ به‌ویژه اگر بخواهد موقعیت خود را بفروشد یا مبادله کند.

تفاوت بین معاوضه ارز خارجی و معامله ارزی (Forex Trade) هر دو، یعنی قرارداد معاوضه ارزی و معامله ارزی (فارکس)، ابزارهایی مالی برای تبادل ارز هستند؛ اما ساختار و هدف آن‌ها متفاوت است.

در معاوضه ارزی، معمولاً اصل وام در دو ارز متفاوت همراه با مجموعه‌ای از پرداخت‌های بهره در طول زمان مبادله می‌شود. در مقابل، معامله ارزی (فارکس) یک معامله ساده و کوتاه‌مدت است که شامل تبادل فوری یک ارز با ارز دیگر است.

معاملات فارکس می‌توانند به‌صورت معامله لحظه‌ای (Spot) انجام شوند که تبادل در همان زمان و با نرخ فعلی بازار انجام می‌شود، یا به‌صورت معامله فوروارد (Forward) که تبادل در تاریخ مشخصی در آینده ولی با نرخ توافق‌شده فعلی انجام می‌شود. این نوع معاملات بیشتر توسط سرمایه‌گذاران و معامله‌گران برای کسب سود از نوسانات کوتاه‌مدت نرخ ارز انجام می‌شود و اساس بازار جهانی ارز است که پرنقدشونده‌ترین بازار مالی جهان محسوب می‌شود.

تفاوت مهم دیگر در هدف استفاده از این ابزارهاست. معاوضه ارزی بیشتر برای پوشش ریسک یا مدیریت مالی بلندمدت به‌کار می‌رود. مثلاً یک شرکت آمریکایی با فعالیت در اروپا ممکن است از قرارداد معاوضه برای گرفتن وام یورویی با نرخ بهره کمتر استفاده کند و در عین حال آن را به دلار تبدیل کند. در مقابل، معاملات فارکس عمدتاً برای سفته‌بازی در نوسانات نرخ ارز انجام می‌شوند، هرچند شرکت‌ها نیز ممکن است از آن برای تأمین نیازهای کوتاه‌مدت خود استفاده کنند.

چرا شرکت‌ها از معاوضه ارز خارجی استفاده می‌کنند؟ معاوضه ارز خارجی دو هدف اصلی دارد: اول این‌که به شرکت‌ها امکان می‌دهد وامی را در ارزی خارجی دریافت کنند که ممکن است هزینه کمتری نسبت به دریافت همان وام از یک بانک داخلی داشته باشد. دوم این‌که ابزاری برای پوشش دادن ریسک‌هایی است که ناشی از نوسانات نرخ ارز در فعالیت‌های بین‌المللی شرکت‌ها هستند.

انواع مختلف معاوضه ارز خارجی کدام‌اند؟ در معاوضه‌های ارزی ممکن است پرداخت بهره با نرخ ثابت بین ارزها مبادله شود. همچنین، ممکن است یک طرف بهره با نرخ ثابت پرداخت کند و طرف دیگر بهره با نرخ شناور. در نوعی دیگر، هر دو طرف بهره با نرخ‌های شناور را در ارزهای مختلف با یکدیگر مبادله می‌کنند.

نخستین معاوضه ارز خارجی چه زمانی انجام شد؟ گفته می‌شود اولین قرارداد معاوضه ارز خارجی در سال ۱۹۸۱ بین بانک جهانی (World Bank) و شرکت آی‌بی‌ام (IBM) انجام شد.

جمع‌بندی معاوضه ارز خارجی نوعی توافق مالی است که در آن دو طرف اصل و بهره وام را به ارزهای مختلف مبادله می‌کنند. این قراردادها به شرکت‌ها و دولت‌ها کمک می‌کنند تا ریسک‌های مربوط به نرخ ارز و نرخ بهره را مدیریت کرده و از شرایط تأمین مالی بهتری بهره‌مند شوند، به‌ویژه در موقعیت‌هایی که برنامه‌ریزی بلندمدت و پوشش ریسک اهمیت دارد.