قوه قاهره چیست؟

قوه قاهره (یا قهریه) بندی در قراردادها است که مسئولیت طرفین را در برابر حوادث غیرقابل پیش‌بینی و غیرقابل اجتناب که مانع اجرای تعهدات می‌شود، برطرف می‌کند. این حوادث می‌توانند بلایای طبیعی مانند طوفان، زلزله و گردباد باشند یا به علت اقدامات انسانی مانند جنگ و بیماری‌های ساخت بشر رخ دهند.

نکات مهم:

• قوه قاهره شامل شرایطی است که به دلیل وقوع حوادث غیرمنتظره، طرفین قرارداد قادر به انجام تعهدات خود نیستند.
• این بند معمولاً بلایای طبیعی و بحران‌های انسانی را پوشش می‌دهد.
• در برخی مناطق، این حوادث باید غیرقابل پیش‌بینی، خارج از کنترل و غیرقابل اجتناب باشند.

عناصر بند قوه قاهره

• رویداد باید غیرقابل پیش‌بینی باشد.
• شرایط باید خارج از کنترل طرفین قرارداد باشد.
• حادثه باید به حدی جدی باشد که انجام تعهدات قراردادی را غیرممکن کند.

استفاده از قوه قاهره برای اینکه یک رویداد مشمول قوه قاهره شود، باید غیرقابل پیش‌بینی، خارج از کنترل طرفین قرارداد و اجتناب‌ناپذیر باشد. قوه قاهره به معنای "نیروی برتر" است و به حوادثی مانند بلایای طبیعی اشاره دارد که هیچ‌کدام از طرفین قرارداد در وقوع آن‌ها مقصر نیستند. این مفهوم بسته به قوانین هر کشور متفاوت تعریف و اجرا می‌شود.

مثلاً اگر بهمن کارخانه تأمین‌کننده‌ای را در کوه‌های آلپ فرانسه ویران کند و باعث تأخیر طولانی در ارسال کالا شود، ممکن است مشتری از تأمین‌کننده شکایت کند. تأمین‌کننده می‌تواند به قوه قاهره استناد کند و ادعا کند که بهمن یک حادثه غیرقابل پیش‌بینی، خارج از کنترل و اجتناب‌ناپذیر بوده است. اما اگر در قرارداد به‌صراحت به بهمن به‌عنوان یک عامل معاف‌کننده از مسئولیت اشاره نشده باشد، ممکن است دادگاه تأمین‌کننده را موظف به پرداخت خسارت کند.

مفهوم قوه قاهره از حقوق مدنی فرانسه سرچشمه گرفته و در بسیاری از کشورهایی که از نظام حقوقی ناپلئونی پیروی می‌کنند، پذیرفته شده است. در نظام‌های کامن لا ( Common law)، مانند آمریکا و بریتانیا، بندهای قوه قاهره قابل قبول‌اند، اما باید به‌طور دقیق مشخص کنند که چه حوادثی موجب اجرای این بند می‌شوند.

قوه قاهره در برابر اصل " Pacta Sunt Servanda " قوه قاهره با مفهوم "Pacta Sunt Servanda" (که در زبان لاتین به معنی "قراردادها باید رعایت شوند" است) تضاد دارد که یک اصل مهم در حقوق مدنی و بین‌المللی است. طبق این اصل، نباید به راحتی از مسئولیت‌های قراردادی فرار کرد و اثبات اینکه یک رویداد غیرقابل پیش‌بینی بوده، کار دشواری است. تهدیدات انسانی مانند جنگ سایبری، هسته‌ای و بیولوژیکی یا بلایای طبیعی سوالاتی را درباره اینکه چه چیزی در معنای قانونی قابل پیش‌بینی است و چه چیزی نیست، مطرح کرده است.

هشدار: اگر یک فاجعه طبیعی یا بحران دیگر دوباره رخ دهد، ممکن است به‌عنوان یک رویداد غیرقابل پیش‌بینی تلقی نشود.

آیا قوه قاهره همیشه اجرا می‌شود؟ اتاق بازرگانی بین‌المللی تلاش کرده تا مفهوم قوه قاهره را با اعمال استاندارد "غیرعملی بودن" توضیح دهد. این یعنی انجام مفاد قرارداد به‌طور غیرمنطقی پرهزینه یا غیرممکن است. اثبات اینکه یک رویداد غیرقابل پیش‌بینی و جدی بوده به‌گونه‌ای که قرارداد را باطل کند، دشوار است. در هر حوزه قضایی، قراردادهایی که تعاریف خاصی برای حوادث مشمول قوه قاهره دارند (و بهتر است که با تهدیدات محلی سازگار باشند)، در برابر بررسی‌های دقیق‌تر بهتر عمل می‌کنند.

مثال‌هایی از قوه قاهره رویدادهایی که می‌توانند بند قوه قاهره را فعال کنند عبارتند از جنگ، حملات تروریستی، پاندمی‌ها یا بلایای طبیعی مانند سیل، زلزله یا طوفان.

آیا پاندمی مانند کووید 19 مشمول قوه قاهره است؟ پاندمی 2020 موارد جدیدی از دعاوی قضائی را در رابطه با بندهای قوه قاهره ایجاد کرد. به عنوان مثال، در ویرجینیا، سینماهای Regal به دلیل پاندمی تعطیل شدند. دادگاه منطقه‌ای ایالات متحده در ویرجینیا غربی تصمیم گرفت که بند قوه قاهره در قرارداد اجاره فقط در صورتی قابل اجراست که "مجتمع یا سایر ساختمان‌های ملک آسیب دیده یا از بین بروند، از جمله آسیب‌های ناشی از آتش‌سوزی، سیل، بلایای طبیعی یا سایر حوادث." پاندمی کووید 19 Regal Cinemas را از اجرای تعهداتش در قرارداد معاف نکرد. حکم مشابهی در مورد دانشگاه ورمونت صادر شد که به این نتیجه رسید که تعطیلی دانشگاه به دلیل پاندمی کووید 19 بوده و نه فاجعه دیگری، بنابراین دانشگاه مجبور به بازپرداخت هزینه‌های مسکن یا وعده‌های غذایی نبود.

نتیجه‌گیری بندهای قوه قاهره به طرفین کمک می‌کنند تا ریسک‌ها را بهتر مدیریت کنند و در صورت وقوع یک رویداد غیرقابل پیش‌بینی از خود محافظت کنند. برای اجرای این بند و کنار گذاشتن مفاد قرارداد یا اقدامات تحت آن، رویداد باید غیرقابل پیش‌بینی، خارج از کنترل طرفین قرارداد و جدی باشد به‌گونه‌ای که انجام تعهدات قراردادی غیرممکن شود.