مذاکره در دوحه و درگیری در خلیج‌فارس | ترامپ جنگ را انتخاب می‌کند یا توافق؟
دیپلمات‌ها مشغول مذاکره هستند و نظامی‌های ایران و آمریکا درگیری‌های محدود را آغاز کرده‌اند. ایران از ساقط‌کردن چند فروند پهپاد ام‌کیو۹ آمریکا خبر داده و در مقابل حملاتی در قشم و خلیج فارس به مواضع ایران گزارش شده است. در حالی که پیش‌نویسی برای تفاهم در دوحه و تهران روی میز است.
عکس آرشیوی مرتبط با موضوع
گروه سیاسی: یک سو مذاکره است و سوی دیگر زدوخورد و درگیری. مذاکرات فشرده در دوحه و تهران ادامه دارد و پیشنهاد توافقی دو روزه برای لغو محاصره دریایی و بازگشایی تنگه هرمز روی میز قرار گرفته اما حملات محدود آمریکا به قشم و تحرکات نظامی منطقه نشان می‌دهد مسیر دیپلماسی هنوز از سایه جنگ خارج نشده است. برخی می‌گویند جنگ به مرحله اجتناب‌ناپذیر رسیده اما خوش‌بینی‌هایی هم در ایران و آمریکا برای رسیدن دوباره به تفاهم دیده می‌شود.
آیا جنگ ایران و آمریکا نزدیک است یا احتمال تفاهم وجود دارد؟ نشانه‌ها و شنیده‌ها از روند مذاکرات چه می‌گویند؟
دیپلماسی فشرده برای جلوگیری از بازگشت جنگ
رفت‌وآمد میان تهران و دوحه در روز‌های اخیر و حتی سفر سلطان عمان به چین، از تلاش میانجی‌گرانه برای باز کردن مسیر توافق میان ایران و آمریکا حکایت دارد. می‌توان با قاطعیت گفت که قطر و پاکستان به شدت به دنبال جلوگیری از جنگ هستند و احتمالا باید ترکیه و عربستان را هم به زمره کشورهای مخالف جنگ در منطقه اضافه کرد. کشورهایی که تلاش و لابی‌ها آن‌ها بر کاخ سفید و رییس‌جمهور آمریکا اثرگذار است.
روند اخیر میانجی‌گری اما با سفر هیاتی از ایران به قطر و مذاکرات فشرده با میانجی‌های قطری آغاز شد. پس از آن، هیاتی قطری به ریاست یکی از مشاوران ارشد نخست‌وزیر این کشور به تهران آمد تا درباره چارچوب توافق احتمالی با مقام‌های ایرانی گفت‌و‌گو کند. گزارش‌ها حاکی از آن بود که این هیات نسخه‌ای از پیش‌نویس توافق را نیز با خود به تهران آورده است. سپس هیات ایرانی برای ادامه رایزنی‌ها راهی دوحه شد و در آنجا با طرف قطری گفت‌و‌گو کرد. اما از آخرین مذاکرات، اخبار چندان مثبتی بیرون نیامده و گفته شده ایران در مذاکرات شب دوشنبه به خواسته‌های آمریکا درباره برنامه هسته‌ای پاسخ منفی داده است.
از موعد هفت روزه تا چارچوب دو روزه
اما نکته مهم در این میان تغییر احتمالی در ترتیب اجرای توافق است. ایران ابتدا بر تفاهم هفت‌روزه تاکید داشت اما آخرین پیشنهاد‌ها برای بازگشت به شرایط تفاهم اسلام‌آباد دو روزه است. آمریکا باید محاصره دریایی بنادر ایران را پایان دهد، امکان صادرات نفت ایران را فراهم کند و تحریم‌های جدید را لغو کند. در مقابل، ایران تنگه هرمز را بازگشایی خواهد کرد و پس از اجرای این مراحل، گفت‌و‌گو درباره سایر موضوعات از جمله پرونده هسته‌ای، آغاز می‌شود. در این میان احتمالا ابتکارهایی هم از سوی میانجی‌ها برای نزدیک‌کردن دو طرف به نقطه تفاهم مطرح شده است اما میزان موفقیت آن‌ها هنوز روشن نیست.
نقطه کور توافق کجاست؟
اگرچه بازگشایی تنگه هرمز و لغو محاصره دریایی مهم‌ترین موضوع فوری مذاکرات است، اما مسئله‌ای که می‌تواند کل توافق را با بن‌بست مواجه کند، برنامه هسته‌ای ایران است. ایران فعلا حاضر نیست پیش از دریافت امتیاز‌های مورد مطالبه خود وارد مذاکره‌ای شود که نتیجه آن کنار گذاشتن غنی‌سازی یا خروج ذخایر اورانیوم از کشور باشد. اما نکته اینجاست که حتی پس از تفاهم فوری برای پایان لغو محاصره دریایی و بازگشایی تنگه هرمز نیز ایران خواسته‌های حداکثری آمریکا درباره برامه هسته‌ای را نمی‌پذیرد.
این خواسته‌ها شامل برچیدن یا محدودیت شدید غنی‌سازی اورانیوم و خروج حدود ۴۴۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای ۶۰ درصد می‌شود. دونالد ترامپ بار‌ها هدف اصلی آمریکا از جنگ را جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای اعلام کرده است. جی‌دی ونس نیز در مصاحبه با رویترز تاکید کرده که توافق با ایران مستلزم کاهش معنادار ظرفیت غنی‌سازی است و دریافت وعده از تهران برای محدود کردن فعالیت‌های آینده کافی نخواهد بود.
این گره اصلی هرگونه توافق پایدار بین ایران و آمریکا است و اگر دو طرف انعطافی در شرایط خود نشان ندهند، بعید است که افق روشنی برای مذاکرات وجود داشته باشد.
ونس در برابر جنگ‌طلبان؟
باوجود شباهت مذاکرات به نشست‌های قبل از شروع جنگ و نشانه‌های افزایش تنش، در داخل دولت آمریکا نیز همچنان نشانه‌هایی از تفاوت رویکرد درباره چگونگی مواجهه با ایران دیده می‌شود. جی‌دی ونس در هفته‌های اخیر یکی از چهره‌های اصلی پیگیری مسیر مذاکره بوده است و اکنون در تلاش‌های دیپلماتیک برای پایان دادن به جنگ نقش محوری ایفا می‌کند.
ونس در آخرین اظهارنظرش از پیشرفت در رایزنی‌های غیرمستقیم با ایران سخن گفت و اعلام کرد که پس از گفت‌و‌گو با ترامپ، هر دو نسبت به امکان دستیابی به توافق از مسیر مذاکره احساس مثبتی دارند. نکته قابل‌توجه اینکه معاون رئیس‌جمهور برخلاف برخی گمانه‌زنی‌ها، تعیین ضرب‌الاجل مشخص برای پایان مذاکرات پیش از تصمیم احتمالی ترامپ به حمله نظامی را رد کرد.
در سوی دیگر اما جریان‌هایی در واشنگتن و به‌ویژه در اسرائیل معتقدند که فشار نظامی باید ادامه پیدا کند تا تهران به پذیرش خواسته‌های آمریکا وادار شود. نخست‌وزیر اسرائیل پیگیر ازسرگیری حملات نظامی است و تلاش دارد از این راه موقعیت متزلزل خود در داخل اسرائیل را برای مدتی به تعلیق در بیاورد.
بعد از انتخابات چه می‌شود؟
انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره آمریکا نیز امروز ۱۲ آبان در حال برگزاری است. انتخاباتی که نتیجه آن می‌تواند بر فضای سیاسی دولت ترامپ در داخل آمریکا و محاسبات کاخ سفید درباره ادامه جنگ اثر بگذارد.
در هفته‌های گذشته، گزارش‌های متعددی از احتمال ازسرگیری حملات نظامی آمریکا و اسرائیل پس از انتخابات منتشر شده بود. ترامپ نیز بار‌ها مدعی شده که جنگ ایران به زودی به پایان می‌رسد و ارتباطی با انتخابات ندارد. اما در همین فاصله، آمریکا تجهیزات گسترده نظامی از هواپیما‌های سوخت‌رسان گرفته تا ناوگروه‌های جدید به خاورمیانه اعزام کرد تا نشان دهد آماده شروع دوباره جنگ است.
براساس گزارش‌ها احتمال حضور هم‌زمان سه گروه ناو هواپیمابر با حدود ۲۰ هزار نیروی نظامی، تا ۱۵۰ جنگنده و ناوشکن‌های همراه در منطقه مطرح شده بود. چنین حجمی از استقرار نظامی، در کنار تحرکات گزارش‌شده در اسرائیل، یادآور آرایش نظامی پیش از آغاز جنگ در ۹ اسفند است. البته با این تفاوت که حجم تجهیزات آمریکایی در منطقه حتی از اسفند ۱۴۰۴ نیز بیشتر شده است.
اگر جمهوری‌خواهان در انتخابات شکست بخورند، ترامپ تا دی ماه یعنی زمان انتقال قدرت در کنگره برای اقدام با آزادی عمل بیشتر فرصت دارد. بنابراین هرچند نتیجه انتخابات روی تصمیم او بی‌اثر نیست اما به نظر نمی‌رسد بتواند در کلیت آن تغییری اساسی ایجاد کند.
توافق موقت یا مقدمه برای جنگ؟
آنچه از تحولات روز‌های اخیر برمی‌آید این است که مذاکرات ایران و آمریکا بیش از آنکه به توافقی جامع و نهایی نزدیک شده باشد، در مرحله تلاش برای رسیدن به یک تفاهم اولیه قرار دارد. این تفاهم در واقع بازگشت به شرایط تفاهم اسلام‌آباد خواهد بود.
اما پرسش این است که آیا آمریکا حاضر خواهد شد بدون دریافت امتیاز هسته‌ای مشخص، ابتدا محاصره دریایی و تحریم‌های نفتی را کنار بگذارد؟ و در مقابل ایران پس از دریافت این امتیاز‌ها حاضر می‌شود درباره محدودیت غنی‌سازی و سرنوشت ذخایر اورانیوم ۶۰ درصدی خود مذاکره کند؟
پاسخ به این پرسش‌ها به‌ویژه با توجه به مواضع متعارض دو طرف همچنان روشن نیست. یک طرف این معادله ترامپ است که دوباره از امکان توافق سخن می‌گوید و ونس نیز از پیشرفت مذاکرات خبر می‌دهد، اما از سوی دیگر، حملات محدود آمریکا به اهدافی در قشم، استقرار گسترده تجهیزات نظامی در منطقه و برنامه‌ریزی‌های گزارش‌شده برای عملیات احتمالی پس از انتخابات، نشان می‌دهد گزینه نظامی همچنان در محاسبات به طور جدی وجود دارد.